ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਲੱਖਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਈ?
ਅੱਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਹਨ ਜੋ 1000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ 5 ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਾਂਗੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਹਨ।
1. University of al-Qarawiyyin – ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ
University of al-Qarawiyyin ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 859 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੋਰੋਕੋ ਦੇ ਫੇਜ਼ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।
Guinness World Records ਵੱਲੋਂ ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਨਾ – ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ
ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ Fatima al-Fihri ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਮਹਿਲਾ ਸੀ।
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ
- ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ
- ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ
ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ
ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ:
- ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਐਨ (Islamic Studies)
- ਗਣਿਤ (Mathematics)
- ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ (Astronomy)
- ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ (Languages)
- ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ (Philosophy)
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ
University of al-Qarawiyyin ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਰੋਕੋ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ:
- ਅਫਰੀਕਾ
- ਮੱਧ ਪੂਰਬ
- ਯੂਰਪ
ਤੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ International Education Hub ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਜ ਦੀਆਂ top universities ਵਾਂਗ।
ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ:
- ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ
- ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ
- ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲ
ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦੇ ਸਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਵੀ University of al-Qarawiyyin ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ:
ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਸਦੀਓਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈਆ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੀ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ
2. Al-Azhar University – ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਿਲਾਪ
Al-Azhar University – ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਿਲਾਪ
Al-Azhar University ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 970 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ ਦੇ ਕਾਇਰੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਮਿਲਾਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ Al-Azhar University ਇੱਕ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
- ਇਹ ਇਸਲਾਮਿਕ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ
- ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ
- ਇਸਨੇ ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ
ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ authority ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, Al-Azhar University ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ।
ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
- ਵਿਗਿਆਨ (Science)
- ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (Engineering)
- ਮੈਡੀਕਲ (Medicine)
- ਬਿਜ਼ਨਸ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਇੱਕ complete university system ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ
Al-Azhar University ਵਿੱਚ:
- 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ
- ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਸਾਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ
ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਤਰੀਕਾ
ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ:
- ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਰਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ
Al-Azhar University ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ:
ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸੋਚ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, Al-Azhar University ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ:
ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ
😲 3. Taxila – ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ!
Taxila ਇੱਕ ਐਸਾ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਖ਼ਸ਼ੀਲਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਲਗਭਗ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
Taxila ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ International Education Hub ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ:
- ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ
- ਚੀਨ ਤੋਂ
- ਯੂਨਾਨ (Greece) ਤੋਂ
- ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ
ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਖ਼ਸ਼ੀਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਗਲੋਬਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸੀ।
ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਤਰੀਕਾ
Taxila ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਸੀ:
- ਹਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
- ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ
- ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਰਕ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਦਾ ਸੀ
ਇਹ ਅੱਜ ਦੇ modern education system ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ।
ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ
ਤਖ਼ਸ਼ੀਲਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਈ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ:
- ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ
- ਆਯੁਰਵੇਦ (ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ)
- ਯੁੱਧ ਕਲਾ
- ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ
ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਰਹੇ:
- Chanakya – ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ
- Charaka – ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਮਾਹਿਰ
ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ
Taxila ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ:
ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ
- ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
- ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ
- ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਲ ਸਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ
ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ
ਤਖ਼ਸ਼ੀਲਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ:
- ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਆਚਾਰ
- ਬੌਧ ਧਰਮ
- ਯੂਨਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ (Alexander the Great ਦੀ ਆਮਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ)
👉 ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ Taxila ਇੱਕ ਖੰਡਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਰ:
- ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ
- ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝੀਏ
4. Nalanda University – ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ
Nalanda University ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਗਭਗ 5ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੀ ਰਹੀ।
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ
Nalanda University ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ International University ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ:
- China
- Japan
- Tibet
- Korea
ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗਲੋਬਲ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਂਪਸ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ
ਨਾਲੰਦਾ ਦਾ ਕੈਂਪਸ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸੀ:
- ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਹੋਸਟਲ
- ਵੱਡੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰ
- ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ)
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ।
ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ
Nalanda University ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸੀ:
- ਬੌਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ
- ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
- ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ (Logic)
- ਗਣਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ
- ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ
👉 ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ “ਸਮਝ ਅਤੇ ਖੋਜ” ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਰਟਨ।
ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ
ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹੇ:
- Xuanzang (ਹਿਉਐਨ ਸਾਂਗ) — ਚੀਨ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ
- ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ
👉 ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਦਾਖ਼ਲਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Admission System)
ਨਾਲੰਦਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ:
- ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਰੀਖਿਆ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ
- ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੀ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ
👉 ਇਹ ਅੱਜ ਦੀਆਂ top universities ਵਾਂਗ ਇੱਕ merit-based system ਸੀ।
ਨਾਸ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੁੱਖ
ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ Nalanda University ਨੂੰ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ
- ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਵੀ Nalanda University:
ਇੱਕ ਨਵੀਂ Nalanda University ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ
5. University of Bologna – ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
University of Bologna ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1088 ਇਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਦੇ ਬੋਲੋਨਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਆਧੁਨਿਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਬੋਲੋਨਿਆ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਿਸਟਮ ਦਿੱਤਾ — ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ University of Bologna ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ (Law) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ।
- ਰੋਮਨ ਕਾਨੂੰਨ (Roman Law) ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
- ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਿੱਖਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ
- ਇਹ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ “Mother of Law” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
University of Bologna ਨੇ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ:
- Degree system (ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ)
- Faculty system (ਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ)
- Structured courses (ਸੁਧੜੇ ਕੋਰਸ)
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅੱਜ ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਬੋਲੋਨਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ:
ਇੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ
- ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ
- ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ
ਇਹ ਇੱਕ student-centered education system ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ
University of Bologna ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।
- ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ
- ਇਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ
ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਪਿਆ।
ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ:
- ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ
- ਵਿਗਿਆਨ
- ਦਵਾਈ (Medicine)
- ਦਰਸ਼ਨ
ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਵੀ University of Bologna:
- ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਟਾਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ
- ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ
- ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਮੂਲ ਮਾਡਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ?
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ:
ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ
ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁੱਲ
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਚਰਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਾਅ
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਡੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਇਹ 5 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨੌਕਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।